Bir kompresör hava tankı üretimin sürekliliğini sağlar; bir kazan tesise ısı ve buhar taşır. Bu sistemlerin güvenilirliği, gövde dayanımından emniyet donanımlarına kadar bir bütün olarak ele alınmalıdır.
Basınçlı kaplar periyodik kontrolü, kullanım sırasında oluşabilecek aşınma, korozyon, sızıntı ve güvenlik donanımı arızalarının belirlenmesine yardımcı olur. Kontrol sonuçlarına göre alınan önlemler; çalışanların korunmasını, ekipman hasarlarının azaltılmasını ve işletmenin güvenli çalışma koşullarını sürdürmesini destekler.
Basınçlı kapların kontrolü neden önemlidir?
Basınçlı sistemlerde depolanan enerji, gövde veya bağlantı bütünlüğünün bozulması durumunda ciddi sonuçlar doğurabilir. Dışarıdan küçük görünen bir korozyon bölgesi, et kalınlığında azalmaya; çalışmayan bir emniyet donanımı ise basıncın kontrolsüz yükselmesine neden olabilir.
Ekipmanın türüne uygun muayene ve testler, aşağıdaki risklere yol açabilecek kusurların erken fark edilmesini sağlar:
- Ani basınç boşalması ve parçalanma: Gövde, kaynak veya bağlantılardaki dayanım kayıpları.
- Yanık ve sıcak akışkan maruziyeti: Buhar, sıcak su veya kızgın yağ kaçakları.
- Yangın ve patlama: Yanıcı akışkan içeren sistemlerde sızıntı ve uygun olmayan işletme koşulları.
- Zararlı gaz veya kimyasal maruziyeti: Depolanan maddenin niteliğine bağlı kaçaklar.
- Üretim kesintisi: Zamanında belirlenmeyen arızaların ekipman ve tesis genelinde oluşturduğu hasarlar.
Güvenlik, kontrol raporunun düzenlenmesiyle tamamlanmaz. Belirlenen uygunsuzlukların giderilmesi ve bakım faaliyetlerinin sürdürülmesi gerekir.
Hangi basınçlı kap ve tesisatlar kontrol edilir?
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III, Bölüm 2.1 ve Tablo-1, basınçlı kap ve tesisatların periyodik kontrollerine ilişkin temel çerçeveyi oluşturur. Aşağıdaki tablo, bu bölümdeki ekipman gruplarını ve referans standartlardan örnekleri özetler; tam mevzuat tablosunun yerine geçmez.
| Yönetmelikteki ekipman grubu | Referans standartlardan örnekler |
|---|---|
| Buhar ve kızgın su kazanları | TS EN 12952 serisi, TS EN 12953 serisi, TS 497 |
| Isıtma kazanları — kalorifer, sıcak su ve benzeri | TS EN 303 serisi, TS EN 14394+A1, TS EN 12828+A1 |
| Kızgın yağ kazanları | DIN 4754-1 |
| Sıvılaştırılmış gaz tankları — LPG ve benzeri, yeraltı ve yerüstü | TS EN 13445-5, TS 1446, TS EN 12817, TS EN 12819 |
| Basınçlı hava ve gaz tankları | TS 1203 EN 286-1, TS EN 13445-5, TS EN 764-7 |
| Kapalı genleşme tankları | TS EN 13831, TS EN 764-7 |
| Boyler ve akümülasyon tankları | TS 736, TS EN 12897+A1 |
| Boyama makinaları ve kazanları | TS EN ISO 11111-1, TS EN ISO 11111-7, TS EN 764-7 |
| Kriyojenik tanklar | TS EN ISO 21009-2, TS EN 14197-3 |
| Buharlı pişirme kazanları | TS 11673 |
| Otoklavlar | TS EN 285+A1, TS EN 13060+A1 |
| Atmosferik tehlikeli sıvı depolama tankları — bombeli, yatay veya dikey silindirik ya da prizmatik; çelik veya termoplastik; açık veya kapalı | TS EN 12285-2, TS 8991, TS 712, TS EN 12573 serisinin ilgili bölümleri |
| Atmosferik tehlikeli sıvı depolama tankları — dik, silindirik, yerüstü, çelik kaynaklı; açık veya kapalı tavanlı | API 620, API 650, API 653, API 2610 |
Kaynak: Yönetmelik EK-III Tablo-1 metin kopyası ve ÇSGB’nin 23 Aralık 2025 değişiklik açıklaması. Ekipman adları okunabilirlik için kısaltılmıştır. Atmosferik tanklar, basınçlı çalışmasalar da bu mevzuat tablosunda yer alır. Standartların uygulanabilir baskı ve bölümleri, ekipmanın imal yılı ve teknik özelliklerine göre belirlenir.
Kompresör, hidrofor ve genleşme tankı kontrolü
İşletmelerde sık karşılaşılan talepler arasında kompresör periyodik kontrolü, hava tankı kontrolü ve hidrofor tankı periyodik kontrolü bulunur. Kompresör sistemlerinde basınçlı hava tankı ve sabit donanımları; hidrofor ve kapalı devre sistemlerde ise basınçlı tankın yapısı, bağlantıları ve güvenlik donanımları değerlendirilir.
Hidrofor sistemindeki tankın sınıflandırılması yalnızca ticari adına göre yapılmamalıdır. Tankın yapısı, çalışma prensibi ve üretici bilgileri incelenerek ilgili ekipman grubu ve kontrol kriterleri belirlenmelidir. Böylece farklı tasarımlara sahip kaplara aynı kontrol yönteminin gelişigüzel uygulanması önlenir.
Periyodik kontrolde nelere bakılır?
Kontrol; ekipman kimliği, kullanım koşulları ve geçmiş kayıtların incelenmesiyle başlar. Ardından uygulanabilir kriterlere göre gövde, kaynaklar, bağlantılar, destekler ve güvenlik donanımları değerlendirilir.
- Etiket ve teknik bilgiler: Marka, seri numarası, imal yılı, hacim, basınç ve sıcaklık bilgileri.
- Yapısal durum: Korozyon, deformasyon, çatlak belirtileri, kaçak ve bağlantı kusurları.
- Emniyet ve izleme donanımları: Emniyet valfi, manometre, basınç ve sıcaklık sınırlayıcıları ile ekipmana özgü koruyucular.
- Muayene ve testler: İlgili kriterlerin gerektirdiği hidrostatik testler, fonksiyon kontrolleri ve gerekli ilave muayeneler.
Hidrostatik test basıncı ve uygulanma sıklığı, ekipmanın özellikleri, üretim standardı ve yönetmelik hükümleri birlikte değerlendirilerek belirlenir. Her ekipmana ve her kontrol dönemine tek bir test katsayısı uygulamak doğru bir yaklaşım değildir. Tahribatsız muayenenin hidrostatik teste alternatif kullanılması da mevzuattaki koşullara bağlıdır; yalnızca üretimi durdurmama isteği yeterli gerekçe oluşturmaz. EK-III, 2.1 hükümleri
Yasal gereklilikler ve kullanılan standartlar
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, işletmelerde güvenli ekipman kullanımının temel dayanaklarıdır. Ekipmanın güvenli durumda tutulması, gerekli bakım ve kontrollerinin yaptırılması ve kontrol kayıtlarının saklanması işverenin sorumlulukları arasındadır.
Ürünün tasarımı, imalatı ve uygunluk değerlendirmesi bakımından ise kapsamına göre Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği (2014/68/AB) ve Basit Basınçlı Kaplar Yönetmeliği (2014/29/AB) dikkate alınır. Ürün uygunluğu ile kullanım sürecindeki periyodik kontrol, birbirini tamamlayan farklı değerlendirmelerdir. Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği
Teknik değerlendirmede, örneğin kazanlar için TS EN 12952 ve TS EN 12953, kapalı genleşme tankları için TS EN 13831, ateşle temas etmeyen basınçlı kapların muayene ve deneyleri için TS EN 13445-5 gibi ilgili standartlardan yararlanılır. Kapsamı yalnızca periyodik kontrol olmayan standartların, kontrolle ilgili hükümleri esas alınır.
Bakanlığın ekipmana özgü rapor ve kriter dokümanı yayımladığı durumlarda bu dokümanlar uygulanır. Hizmetin yetkili kişilerce yürütülmesi ve İSG-KATİP sözleşmesinin kontrol hizmetinden en geç bir gün önce karşılıklı onaylanması da kontrol planlamasının parçasıdır. ÇSGB, 23 Aralık 2025 düzenlemesi
Basınçlı kaplar kaç yılda bir kontrol edilir?
Yönetmelik Tablo-1’de birçok ekipman için, standartlarda süre belirtilmemişse bir yıllık kontrol dönemi öngörülür. Ancak bütün ekipmanlar aynı takvime tabi değildir. Kriyojenik tanklarda ilgili standartların süreleri, bazı atmosferik tanklarda ise farklı dönemler söz konusudur.
LPG ve benzeri sıvılaştırılmış gaz tanklarında, 23 Aralık 2025 düzenlemesiyle yeraltı ve yerüstü tankları için yazılı planda belirtilen muayene süresi ve onuncu yıl sonunda yeniden değerlendirme düzenlemesi getirilmiştir. Bu ifade, tankın on yıl boyunca kontrol edilmeyeceği anlamına gelmez. Kontrol planı ekipmanın türüne ve ilgili standartlara göre hazırlanmalıdır. ÇSGB değişiklik açıklaması
Bakım yapılması periyodik kontrolün yerini tutar mı?
Bakım ve periyodik kontrol farklı amaçlara hizmet eder. Bakım, ekipmanın çalışmasını sürdürmeye ve arızalarını gidermeye yöneliktir. Periyodik kontrol, mevcut durumun ilgili güvenlik kriterlerine göre değerlendirilmesini sağlar. Düzenli bakım yapılan bir tank veya kazan da gerekli periyodik kontrollere tabi tutulmalıdır.
Ankara’da basınçlı kaplar periyodik kontrolü
Vita Mühendislik olarak basınçlı kap ve tesisatların kontrollerini, ekipmana özgü teknik kriterler ve güvenli kullanım gereklilikleri doğrultusunda ele alıyoruz. Bulguların anlaşılır ve izlenebilir biçimde raporlanmasıyla, işletmelerin gerekli iyileştirmeleri planlamasına katkı sağlıyoruz.
Kazan, kompresör hava tankı, hidrofor, genleşme tankı ve diğer basınçlı ekipmanlarınız için kontrol kapsamını belirlemek ve hizmet planlaması yapmak üzere Vita Mühendislik ile iletişime geçebilirsiniz.
Mevzuat ve teknik kaynak notu
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Kontrol kapsamı, yöntemi ve dönemi; güncel mevzuat, Bakanlık dokümanları, ekipmanın teknik bilgileri ve uygulanabilir standartlar üzerinden belirlenir. Ekipman tablosu bir kapsam özetidir; kabul ve ret kriterlerinin tamamını içermez. 2025 öncesi hükümler içeren metin kopyası, Bakanlığın 23 Aralık 2025 tarihli değişiklik açıklamasıyla birlikte değerlendirilmiştir.
